نحوه کاشت و نگهداری گیاه اسطوخدوس

 

کشت و پرورش اسطوخدوس
شاهسپرم رومی، آنس الارواح، لاوند، ممسک الارواح، ضُرم، زغلیل، رزالذهب، خیری، خرام، خرامی، آلاله، آلاله تلخ، گل‌لاوند، شاه اسپرم روی می‌باشد. اسطوخودوس (Lavandula) در بیشتر نقاط دنیا به حالت خودرو می‌روید مخصوصا در جنوب فرانسه ، مناطق مدیترانه و در تورنتو به مقدر زیاد وجود دارد و بسته به شرایط محیط و خاک به انواع مختلف ظاهر می‌شود. اسطوخودوس گیاهی است چند ساله به ارتفاع حدود نیم متر با برگهای متقابل ، باریک ، دراز سبز رنگ و پوشیده از کرکهای سفید پنبه‌ای.گلهای آن به رنگ بنفش و به صورت سنبله می‌باشد. قسمت مورد استفاده این گیاه ، گلها و سرشاخه‌های گلدار آن است. اسطوخودوس بوی بسیار مطبوعی دارد. طعم آن تلخ است و به علت بوی مطبوع آن در عطر سازی مصرف می‌شود. اسانس اسطوخودوس که از تقطیر گل و سرشاخه‌های گلدار این گیاه بدست می‌آید مایعی است زرد رنگ یا زرد مایل به سبز که دارای بوی مطبوعی است. نام این گیاه از کلمه لاواند به معنای شستشو می آید. اسطوخودوس گیاهی است چند ساله و همیشه سبز، دارای ساقه های متعدد چوبی شده در قاعده خشبی که ارتفاع آن به ۳۰ الی۶۰ سانتیمتر می رسد. گلهای آن آبی رنگ که در رأس ساقه ها ظاهر می‌شود. این گیاه بومی ایران نیست و در سالهای اخیر به ایران وارد شده است . گلهای این گیاه جاذب زنبور عسل بوده و عسل مرغوبی از آن تولید می شود . دارای برگهای متقابل و باریک و نوک نیز می باشد .
نام های اسطوقدوس Lavende
نام های دیگر: خرام، خیر دشتی، شاهسپرم رومی، آنس الارواح، لاوند، ممسک الارواح و ضُرم، زغلیل، رزالذهب، خیری، خرام، خرامی، آلاله، آلاله تلخ، گل‌لاوند.
فارسی: اسطوقدوس فرانسهlavande انگلیسیlavender لاتین: lavande staechas
مشخصات گیاه
گیاهی است از تیره نعناع و از خانواده Labiatea، چند ساله به شکل بوته‌ای پر پشت و کوچک به بلندی سی تا شصت سانتیمتر و دارای ساقه‌های متعد و ساقه های آن چهار گوش که تمام قسمتهای گیاه بوی تندی می دهد.
ترکیبات شیمیایی
اسانس اسطوخودوس دارای حدود ۴۰ درصد استات لینالیل است همچنین در آن ترکیباتی نظیر اسید بوتیریک ، اسید پروپیونیک و اسید والریک ، لینالول آزاد و ژرامبول وجود دارد.اسانس روغنی، اسانس اسپیک، اترهای لینالیل و ژیلانیل، ژرانیول، پینن، سینئول، تانن، فنکن، بورنئول.
خواص
بقراط حکیم اسطوقدوس را به عنوان مقوی و نیرو بخش برای سیستم اعصاب تشخیص داده و عقیده داشت اسطوقدوس دارای خواص ضد تشنج، خواب آور و ضد انقباض است.
ابوعلی سینا می‌فرمایند: عطر اسطاقدوس دارای خاصیت قوی خواب کننده و مخدر است.
“اگر به جای خود مصرف شود حساسیت را کم کرده درد را تسکسین می دهد”
در قرن چهارم ژان گاوسون عالم طبیعی‌دان، اسطوقدوس را به عنوان ادرار آور قوی تشخیص داده بود که برای معالجه استسقاء(جمع شدن آب در شکم) کاملا اثر داشت.
اگر به مقدار کم مصرف شود ضد تشنج برای سیستم عصبی است ولی اگر مقدار زیاد باشد دم کرده اسطوقدوس بر عکس محرک اعصاب بوده و خواصیت خواب آوری و ادرار آور دارد.
نسخه های اسطوقدوس
۱_ معالجه انژین با گل اسطوقدوس: ده تا پنجاه گرم گل اسطوقدوس را که خشک شده باشد در یک لیتر آب جوش دم کنید و دوازده دقیقه بگذارید بماند تا دم بکشد بعد آن را صاف کنید و با عسل شیرین سازید و هر روز در فاصله غذا یک فنجان از آن بنوشید. این روش برای دردهای گلو، آنژین، ورم حنجره، گرفتگی صد، ورم لوزه‌ها و گریپ مؤثر است.
۲_ معالجه آسم و سیاه سرفه با گل اسطوقدوس: ده گرم گل اسطوقدوس را بای یک لیتر آب جوش در ظرفی دم کنید تا دوازده دقیقه بماند و دم بکشد و هر روز در فاصله صبحانه ناهار و شام یک فنجان از آن را با عسل شیرین کنید و بنوشید.
۳_ درمان اختلالات عصبی با اسطوقدوس: دم کرده گل اسطوقدوس بر آرام کردن عصبانیت مؤثر است و به شما کمک خواهد کرد تا به خواب عمیقی فرو روید و خوب بخوابید. برای این کار ده گرم گل اسطوقدوس را در یک لیتر آب جوش دم کرده و هر روز دو فنجان از آن را در فاصله ناهار و شام بنوشید.
۴_ درمان ترشحات سفید خانمها با اسطوقدوس: پانزده گرم کل اسطوقدوس را در یک لیتر آب جوش دم کنید تا بیست دقیقه تماند، بعد آن را صاف کنید و با کمک انژکسیون مخصوص شست و شو مصرف کنید. اگر خانمها هر روز دوبار صبح وشب خود را با آن شست و شو دهند ترشحات سفید آنها قطع خواهد شد.
۵_ درمان اوره: بعلت خاصیت ادرار آوری آن در پایین آمدن اوره مؤثر است. طرز تهیه دم کرده مانند قسمت پایین است.
۶_ معالجه سرگیجه با اسطوقدوس: انواع سرگیجه را رفع کرده و برای میگرن و انواع سردردهای بلغمی و سودایی مفید است.
طرز تهیه؛ ده تا پنجاه گرم گل اسطوقدوس را که خشک شده باشد در یک لیتر آب جوش دم کنید و دوازده دقیقه بگذارید بماند تا دم بکشد بعد آن را صاف کنید با عسل شیرین و هر روز در فاصله غذا یک فنجان از آن را بنوشید
روش تکثیر و کاشت :
آماده سازی زمین قبل از کاشت دارای اهمیت فوق العاده ای است زیرا اسطوخودوس یک گیاه چندساله می باشد و قرار است برای ۸ تا ۱۰ سال (گاهی اوقات تا ۲۰ سال) در یک مکان قرار بگیرد. آماده سازی اولیه زمین شامل شخم زمین تا عمق ۴۰ سانتی متری و همزمان با شخم زدن، افزودن ۳۵ تا۵۰ تن در هکتارکود دامی پوسیده و کودهای شیمیایی می باشد.میزان اضافه کردن کود شیمیایی به آزمایشات خاک بستگی دارد ولی معمولا ۷۰ تا ۸۰ کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و ۱۰۰ تا ۱۲۰ کیلوگرم در هکتار اکسید پتاس به عنوان کود پایه به خاک افزوده می شود. اندکی قبل از کاشت عمل دیسک زدن و تسطیح زمین با ماله صورت می گیرد.
اسطوخودوس بوسیله بذر، قلمه و خوابانیدن تکثیر می شود .بایستی توجه داشت که بهترین روش تکثیر این گیاه قلمه است . بدین طریق که در فصل پائیز از سرشاخه های اسطوخودوس قلمه تهیه کرده و در طول پائیز و زمستان آنرا در ماسه کاشته و در گلخانه نگهداری می کنند. معمولاً ۳ تا ۴ ماه قلمه ها ریشه دار می شوند و در اوایل بهار قلمه ها را در زمین اصلی به فاصله ۶۰ تا ۸۰ سانتیمتر می کارند. زمین مورد نظر برای کاشت اسطوخودوس را در پائیز شخم عمیق زده و حدود ۱۰ تن در هکتار کود حیوانی همراه کودهای فسفر و پتاسیم به خاک اضافه می کنند .چنانچه قلمه های اسطوخودوس در بهار از گیاه مادری تهیه شود و سپس در ماسه کاشته شود می توان قلمه های ریشه دار را در فصل پائیز اقدام به کشت در زمین اصلی نمود . برای ریشه دار کردن قلمه های اسطوخودوس و یا هر گیاه دیگری می توان از هورمون اکسین استفاده کرد .
با توجه به اینکه اسطوخودوس گیاهی چند ساله است در سال اول رشد این گیاه کند است . برای تولید گیاهی با فرم مناسب لازم است که عملیات هرس در پائیز سال اول و سال دوم انجام شود تا از رشد طولی گیاه جلوگیری شود . بعد از هرس باید قد گیاه ۱۵ تا ۲۰ سانتی متر شود ( سال اول ) در سال دوم به فرم نیمکره باید هرس شود و ارتفاع ۲۰ تا ۲۵ سانتیمتر و پهنا از هر طرف ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتر شود .
در سال اول رشد کند است در سالهای بعد سریع خواهد شد ، بطوریکه در سال پنجم از هر بوته اسطوخودوس ۵۰۰ گرم برگ خشک تولید خواهد شد . قسمت مورد استفاده این گیاه سرشاخه های گلدار آنست و بهترین زمان برداشت هنگامی است که گلها روی گیاه ظاهر می شوند. ( اوایل تیر تا اواسط مرداد).
برای برداشت محصول از اره استفاده کرده و گیاه را هرس می کنند و سرشاخه ها را در سایه خشک می کنند. این گیاه تا ۲۰ سال در زمین اصلی باقی می ماند بنابراین توجه به شرایط خاک قبل از ایجاد مزرعه اسطوخودوس الزامی است. از آفات مهم اسطوخودوس حشره‌ای به نام سوفورونیا هیومرلا است که لارو این حشره سبب نابودی پایه‌های اسطوخودوس می‌شود که برای مبارزه با آن از صابونهای نیکوتین دار استفاده می‌شود . فواصل کشت در اسطوخودوس حدود یک متر در یک متر است و تعداد آن ۱۰۰۰۰ تا ۱۲۰۰۰ بوته در هکتار است
ملزومات کلی کشت
نور کامل خورشید
برای تکثیر اسطوخودوس زیر نور کامل خورشید به مدت روزانه حداقل ۸ تا ۱۰ ساعت رشد بهتری دارد.
زهکشی خوب
زهکشی خوب به اندازه نور کامل مهم است. این گیاه بستر خیس را دوست ندارد.
ملزومات خاک
بهترین خاک برای پرورش اسطو خدوس خاک برگ (loam) ماسه‌ای یا شنی با PH برابر با ۶ و ۸ است. برای دست یافتن به این مقدار ph می‌توانید به خاک آهک اضافه کنید.
آب و هوا
گونه‌های «Lavandula angustifolia» و «Lavandula x intermedia» به شرطی که از زهکشی خوبی برخوردار باشند، سرمای باد، برف و باران را تحمل می‌کنند. گونه‌های «Lavandula stoechas» در برابر شرایط سخت مقاومت کمتری دارند، اما به شرط داشتن زهکشی خوب، آب و هوای بارانی یا مرطوب و دمای پایین را تحمل می‌کنند.
آبیاری
اسطوخدوس بعد از اینکه خود را بگیرد و ریشه دار شود، در برابر خشکی مقاوم خواهد شد. اسطوخدوس جوان نیاز به بارش کافی یا آبیاری خوب دارد. آبیاری قطره‌ای بهترین شیوه آبیاری در شرایط آب و هوایی مرطوب است. این گیاه در برابر خشکی مقاوم است.
کود
در تکثیر اسطوخودوس بهتر است بدانید اسطوخدوس خاک ضعیف را ترجیح می‌دهد؛ کود دهی بیش از حد منجر به کاهش شکوفه‌های گل و کاهش کیفیت روغن خالص آن می‌شود. برای هر گیاه تنها افزودن یک مشت خاک کود آلی در بهار کافی است.
مالچ پاشی
توصیه می‌شود حلقه‌ای از ماسه یا سنگ‌های سفید دور گیاه ایجاد شود تا گرمای خورشید زیر برگ‌های گیاه را بازتابانده و به خشک نگه داشتن گیاه کمک کند. در صورت مرطوب ماندن برگ‌ها، اسطوخدوس مستعد قارچ برگ خواهد بود.
فاصله گذاری
توصیه می‌شود که این گیاهان از گردش خوب هوا برخوردار باشند. گیاهان باید بسته به گونه آن‌ها در فاصله ۶۰ تا ۹۰ سانتی متری از هم کاشته شوند.
آفت‌ها
آفت خاصی شناخته نشده است، گوزن‌ها اسطوخدوس را دوست ندارند.
تکثیر
برای تکثیر اسطوخودوس از بذر نتیجه خوبی نخواهد داشت. می‌توانید آن را قلمه بزنید یا توصیه می‌شود از روش لایه بندی استفاده کنید.
هرس کردن
هرس کردن اسطوخدوس را زمانی باید شروع کرد که گیاه جوان هنوز در گلدان قرار دارد و در طول عمر گیاه حداقل یک بار در سال باید انجام شود. ½ تا ۳/۱ گیاه را ببرید تا وسط گیاه تبدیل به چوب نشود. اگر گیاه ۳ یا بیش از ۳ سال دارد و تا به حال هرس نشده است، هرس کردن آن در این مرحله فایده‌ای نخواهد داشت. گیاهان خود را اوایل پاییز و خیلی قبل‌تر از اولین احتمال یخبندان هرس کنید.
برداشت
گیاه را بعد از باز شدن چند شکوفه برداشت کنید؛ این کار باید بعد از خشک شدن شبنم صبحگاهی و قبل از گرمای روز انجام پذیرد.