نحوه کاشت و نگهداری گیاه عطر چایی


عطر چایی که به نام های دیگری چون شمعدانی عطری، ژرانیوم ، گل عطر، عطر چایی، برگ مشک، برگ عطر و منقار درنا نیز نامیده می شود از گیاهان زیبای آپارتمانی است. تکثیر گیاه عطر شاهی یا شمعدانی عطری به وسیله قلمه ترکه های چوبی نرم از بهار تا پاییز امکان پذیر است. زمان قلمه گرفتن معمولا در آخر مرداد و اوایل شهریور می باشد که گیاه مادری از قدرت وقوت زیادی برخوردار است. قلمه های گرفته شده در آخر مهرماه دارای ریشه کامل می باشند. در روزهای اول قلمه ها را در سایه نگهداری میکنند سپس بتدریج به آنها نور کافی داده می شود تا رشد ونمو کنند. زمانی قلمه ها آبیاری میشوند که رطوبت بستر آنها خیلی پائین باشد. استفاده از برگ های شمعدانی عطری از دیرباز در میان خانواده های ایرانی متداول بوده است. اغلب خانواده ها برای این منظور یک گلدان از این گیاه زیبا را که دارای برگ های سبز پرچینو شکن و بسیار معطر است، در خانه نگهداری می کنند و با افزودن چند برگ شمعدانی معطر، در داخل قوری چای، از عطر دلپذیر و طعم مطبوع چای و خواص درمانی آن برخوردار می شوند. عطر شاهی از تیره گیاهان معطری است که دارای اثرات ضددرد، ضداضطراب، ضدافسردگی، مقوی مسکن و آرامبخش است و در درمان اختلالاتی مانند اسهال، سنگ کلیه، گلودرد، نارسایی عادت ماهانه، خونریزی ها و مشکلات گردش خون و دیابت مورد استفاده قرار می گیرد.
گیاه دارویی شمعدانی عطری – عطر چای
شمعدانی عطری گیاهی کند رشد و چندساله، عموما علفی با ساقه های بلند و برگهای گرد با حاشیه موجدار وعطری شبیه گل سرخ وسیب دارد.
گلهای شمعدانی عطری سفید با رگه های قرمز بوده که در بهار و تابستان تولید می شوند. گلها مرکب از پنج کاسبرگ ،پنج گلبرگ ، ده پرچم متصل به هم هستند.
ارتفاع بوته شمعدانی عطری به حدود سی سانتیمتر و پهنای حدود شصت سانتیمتر می رسد.
شمعدانی عطری
نام علمی: Pelargonum graveolens
نام انگلیسی: Rosageranium
نام فارسی: شمعدانی عطری،ژرانیوم،عطرچای
رده: دولپه ای ها Dicotyledonae
راسته: شمعدانی Geraniales
تیره: شمعدانی Geraniacea
جنس: Pelargonium

مشخصات گیاهشناسی:
شمعدانی عطری گیاهی کند رشد و چندساله، عموما علفی با ساقه های بلند و برگهای گرد با حاشیه موجدار وعطری شبیه گل سرخ وسیب دارد.
گلهای شمعدانی عطری سفید با رگه های قرمز بوده که در بهار و تابستان تولید می شوند. گلها مرکب از پنج کاسبرگ ،پنج گلبرگ ، ده پرچم متصل به هم هستند.
ارتفاع بوته شمعدانی عطری به حدود سی سانتیمتر و پهنای حدود شصت سانتیمتر می رسد.
این جنس دارای حدود ۲۵۰گونه یکساله ،چند ساله و بوته ای است که منشائ آن افریقای جنوبی بوده ولی امروزه در بسیاری از نواحی الجزیره ،ماداگاسکار ،اسپانیا و فرانسه پرورش می یابد. از قرن هفدهم این گونه کشت و کار می شد و درسالهای اخیر به دلیل عطر برگها و رنگهای دلفریب یک گونه علفی چند ساله بنام pelargonum مشهور شده است .p.quercetorm یکجنس دارد که انحصاری کردستان ایران و عراق می باشد. گونه های چندی از این جنس در ایران به صورت زینتی کاشته می شود. گونهp.graveolens به صورت وحشی و خودرو در ایران وجود ندارد.
روش کشت:
ازدیاد شمعدانی عطری به وسیله قلمه ترکه های چوبی نرم از بهار تا پاییز امکان پذیر است. زمان قلمه گرفتن معمولا در آخر مرداد و اوایل شهریور می باشد که گیاه مادری از قدرت و قوت زیادی برخوردار است. قلمه های گرفته شده در آخر مهرماه دارای ریشه کامل می باشند. در روزهای اول قلمه ها را در سایه نگهداری می کنند سپس بتدریج به آنها نور کافی داده می شود تا رشد ونمو کنند. زمانی قلمه ها آبیاری می شوند که رطوبت بستر آنها خیلی پائین باشد.

نیازهای اکولوژیکی:
خاک: خاک مناسب برای شمعدانی عطری خاکی است که کمی سنگین بوده، از لحاظ اسیدیته خنثی تا قلیایی باشد. خاک باید متشکل از یک قسمت خاک برگ پوسیده، دو قسمت خاک مرطوب باغچه، یک قسمت شن زبر ویک قسمت کود گاوی پوسیده باشد.شمعدانی عطری نیاز به خاک با زهکشی خوب دارد.
غذا: کود فسفره برای تقویت ریشه وکود ازته برای ازدیاد شاخ وبرگ وکود پتاس برای تولید گل مفید است.از اردیبهشت تا مهرماه هربار یک مرتبه باید کود تجارتی به شمعدانی داده شود و در زمستان از کود دادن باید خودداری نمود.کود را موقعی به گیاه میدهند که ریشه گلدان را پر کند.
آب: شمعدانی عطری می تواند خیلی سریع و به مقدار زیادآب را دراندام خود ذخیره کند.شمعدانی عطری جزئ گونه هایی است که به آب زیاد احتیاج دارد.درهرحال در تابستان موقعی که بوته شمعدانی گل داشته باشد به آب بیشتری محتاج است ودر روزهای کوتاه زمستان و در حرارت کم آب دادن را برای چند هفته باید قطع نمودولی وقتی گیاه درحال فعالیت است هیچوقت نباید رطوبت خاک کم باشد.میزان وموقع آب دادن بستگی به وضع خودگیاه وحرارت هوا ورطوبت جوی دارد. در روزهای خیلی گرم یا روزهایی که بادهای خشک می وزد ودر تابستان به گیاه روزی دو بار آب داده میشود.وقتی شدت نورکم یا رطوبت زیاداست اصولا گیاه به آب نیاز ندارد.

 


هوا و درجه حرارت: شمعدانی عطری رطوبت جوی را لازم ندارد البته این مورد برای گیاه مضر هم نیست.گلخانه مرطوب را نمی پسندد اما نباید محیط زیاده از حد خشک باشد.محلهای آفتابی برای این گونه شمعدانی مفید است ولی درسایه آفتاب هم بردباری نشان می دهد.رویهمرفته جریان هوا خیلی از ناراحتی ها را از بین میبرد.
حرارت مناسب برای شمعدانی عطری بین۱۴-۷درجه سانتیگراد است که در این حرارتها بهتر رشد میکند.نسبت به سرما و یخبندان نیز حساس بوده و حداقل دما برای رشد ونمو باید بین۱۰-۷ باشد.

برداشت:
برداشت زمانی صورت میگیرد که گیاه حداکثر رشد رویشی را نموده و درحال شکوفه دادن است. در اواخر تابستان گیاه را چیده و برای بدست آوردن روغن آنرا تقطیر میکنند. اولین برداشت دارای بیشترین اسانس وبهترین کیفیت است. مزارع کهنه میزان اسانس کمتری نسبت به مزارع نو دارند.
بعد از برداشت گیاه را خشک کرده و برای اسانس گیری آماده می نمایند و نیز برگها را درحد نیاز جمع آوری و تازه آنرا به مصرف دم کرده چای رساند.
استخراج اسانس:
قسمت مورد استفاده این گیاهان برگها یا قسمتهای هوایی است که از آنها اسانس گیری به عمل می آید. از گیاه مذکور اسانسی به نام ژرانیوم روزا(Geranum rosat ) استخراج می نمایند.
اسانس ژرانیوم روزا از برگهای شمعدانی عطری به وسیله تقطیر با بخار آب توسط دستگاه کلونجر بدست می آید. وی آن مطبوع وشبیه بوی گل سرخ است.
لطافت نوع اسانس برحسب محل رویش گیاه فرق میکند مانند آنکه اسانس ژرانیوم فرانسه از نوع الجزیره مرغوب تر است. اگرعمل تقطیر از برگ گیاهانی صورت گیرد که درزمینهای خشک پرورش یافته باشند مقدار نسبی اسانس حاصله از آنها کم ولی لطافت ومرغوبیت آن بیشتراست.
اسانس ژرانیوم روزا مایعی بیرنگ، مایل به سبز یامایل به آبی یا مایل به قهوه ای ،لوژیر است.
وزن مخصوص آن بین۹/. تا ۹۰۷/. می باشد. در دو تا سه برابر حجم خود در الکل حل می شود. این اختصاصات برحسب واریته ها ونژادهای گیاه مورد پرورش و همچنین مشخصات محل رویش از نظر جنس زمین و آب وهوا فرق می کند.
اسانس ژرانیوم را باید در شیشه های کاملا مسدود به طوری که کاملا از اسانس پرشده باشد در جای خنک ودور از نور نگهداری نمود.
ترکیبات شیمیایی:
قسمت اعظم اسانس ژرانیوم روزا را ژرانیول Geraniol تشکیل میدهد که همراه با بتا سیترونلول ß.citronellol است (مقدار نسبی مجموع این دو ماده در اسانس ژرانیوم کشور فرانسه ۶۱% تا ۵/۷۱ % میرسد.) به علاوه دارای Terpineol ،Borneol ، Linalol ،Al.amylique ،Menthol ،Al.phenylethyliqueو… میباشد.
ژرانیول به فرمول C 10 H 18 O و وزن مولکولی ۲۴/۱۵۴ است که قسمت اعظم اسانس ژرانیوم روزا و اسانس گل سرخ حاصل از Rosa damascena mill را تشکیل می دهد.
ژرانیوم ایزومر لینالول بوده و استخراج آن نخستین بارتوسط Jacobson وسنتز آن توسط Burell صورت گرفت.
ژرانیوم حالت روغنی ومایع دارد، بوی مطبوع گل سرخ میدهد و درآب غیرمحلول است. باالکل واتر قابلیت اختلاط دارد. ژرانیول در عطر سازی مورد توجه است و بوتیرات آن درتهیه عطر گل سرخ مصرف دارد. فرمات آن به فرمول C11 H 18 O 2 نیزحالت مایع دارند و بوی مطبوعی می دهندو در مصرف دارد و در تهیه اسانس نرولی وتهیه صنعتی اسانس بهارنارنج به کار می رود.
استات آن به فرمول C 12 H 20 O 2 حالت مایع و بوی مطبوعی دارد تقریبا درآب حل نمی شود ولی در الکل به مقدار زیاد محلول است.
سیترونلول به فرمول C 10 H 18 O وبه وزن مولکولی ۱۵۶/۲۶ است و در عطرسازی مورد توجه می باشد. با آنکه مقدار نسبی الکل فنیل اتیلیک در اسانس مذکورکم است معهذا بوی اصلی اسانس را به آن نسبت می دهند.
خواص دارویی:
اسانس ژرانیوم روزا ازنظردرمانی دارای اثر ضدافسردگی وضدعفونی کننده است. همچنین یک قابض ارزشمند و یک هموستاتیک(متوقف کننده خونریزی) می باشد. موجب پیشبرد التیام سریع زخم می شود که آنرا برای درمان جراحات بسیارمفید می کند. شمعدانی عطری درفراورده های مراقبت از پوست استفاده می گردد. تقویت کننده کبد و کلیه هاست و برای درمان زردی، سنگهای کلیوی و عفونت های مختلف سیستم ادراری بکار می رود. مخلوط آن بافرمل در دندان پزشکی کاربرد دارد.
آثار فارماکولوژی:
اثر متعادل کننده این گیاه به خاطر آن است که محرک قشرفوق کلیوی بوده وکمک بزرگی در مشکلات یائسگی وتمام بیماریهایی که درآنها تعادل هورمونی لازم است محسوب می شود.
شمعدانی عطری ممکن است برای برطرف شدن علائم تنش قبل از قاعدگی مفید باشد وویژگیهای ادرارآور آن به برطرف شدن تجمع بیش ازحد مایعات قبل از ایجاد قاعدگی کمک میکند.شمعدانی عطری تحریک کننده سیستم لنفاوی است که همراه با اثر ادرارآور آن باعث شده به صورت یک کرم ماساژ برای درمان تجمع مایعات وادم قوزک پا به کار میرود.
شمعدانی عطری قطعا یک عامل ضد افسردگی ارزشمند است.

کاربرد:
گیاه شمعدانی عطری را می توان برای زینت بکار برد به همین منظوربه صورت گلدانهای تزیینی درخانه ها واماکن عمومی گذاشته می شودونیز به صورت کاشت توده ای در چمن کاریها وپارکها در زیبا سازی فضای سبز مورداستفاده قرار می گیرد بعلاوه حشرات نیز از بوی آن فرار میکنند.
شمعدانی عطری درصنایع گوناگونی بکار می رود.از نمونه های این صنایع میتوان به موارد زیر اشاره نمود :
صنایع غذایی:ایرانیان برطبق یک سنت قدیمی ازبرگهای تازه شمعدانی برای معطر کردن چای استفاده می کردند امروزه نیز در صنعت،اسانس حاصل از برگها به صورت مایعی برروی پودر چای اسپری می شود تاآنها را خوشبو کند.
همچنین برگهای تازه آن به خاطر طعم وبوی خوب به عنوان چاشنی سس، بستنی ،کیک و آبمیوه و سرکه بکار می رود.
صنایع عطرسازی: از ترکیباتی که درساخته شدن عطرها استفاده می شود شامل الکلها واسترها باوزن مولکولی زیادند.یک نمونه ژرانیول(با نقطه جوش ۲۳۰ درجه سانتیگراد) یک جزئ اصلی از روغن ژرانیوم است.استرهای این الکل برای ساختن ماده معطر سنتزی که بوی رز دارد در عطر سازی به کار می رود.
مثلا استری که از واکنش میان ژرانیول واسیدفرمیک تشکیل می شود بوی رز دارد.
سیترونلول نیز ازاجزای تشکیل دهنده عطرها محسوب می گردد. بالا بودن میزان سیترونلول دلیل بربالا بودن مرغوبیت وکیفیت عطر است.
ازنمونه های عطر تولید شده با رایحه شمعدانی معطر می توان به عطر مردانه هوگوبوس محصول سال ۱۹۹۹ .م توسط کمپانی بزرگ ومعتبر هوگوبوس اشاره کرد.این ادکلن خوشبو از ترکیبات وعصاره گیاهان آناناس وشمعدانی عطری تولید گردیده است.
از دیگر نمونه ها عطر مردانه شک است که ترکیبی از رایحه برگهای گل بنفشه ، شمعدانی عطری لیمو وسیب راداراست.