نحوه کاشت و نگهداری گیاه استویا

 

شیرین برگ یا “استویا” (نام علمی: Stevia rebaudiana) گیاهی از تیره کاسنیان با نهایت ارتفاع یک متر، و حداکثر عمر پنج سال با برگ های شیرین که بومی آمریکای جنوبی بوده تاب سرما ندارد.
آشنایی با گیاه استویا

شکر برگ (Stevia) یک گیاه چند سالهٔ علفی است و پیدایش طبیعی آن بین ۲۲ تا ۲۴ درجه جنوبی و ۵۳ تا ۵۶ درجه غربی در پاراگوئه و برزیل است. این گیاه به طور طبیعی در آمامبای هیگلندو نزدیک منشأ رودخانه ماندی (یک منطقه باریک بین برزیل و پاراگوئه) رشد می کند. رشد گیاه به دمای متوسط بین ۱۵ تا ۳۸ درجه سانتیگراد و رطوبت نسبی ۸۰٪ نیاز دارد. جنس استویا شامل ۱۵۰–۲۰۰ گونهٔ علفی، درختچه ای و نیمه درختچهای است. شکر برگ یکی از متمایزترین جنسها در قبیلهEupatorieae و تیره Asteraceae است. این گیاه برای اولین بار در دههٔ ۱۸۰۰ میلادی به اروپا آورده شد ولی چندان مورد استفاده قرار نگرفت تا اینکه در انگلستان طی جیره بندی شکر در جنگ جهانی دوم، تحت کشت قرار گرفت.

امروزه از استویا در بسیاری از کشورها به عنوان شیرین کننده استفاده می شود استویا (stevia) یک گیاه بومی آمریکای جنوبی است که امروزه در کشورهای مختلف اروپایی کشت و مصرف می شود. خوشبختانه کشت این گیاه چند سالی است که در زمین های شهرهای شمالی ایران نیز شروع شده است. استویا یک گیاه با قدرت شیرین کنندگی بسیار قوی می باشد که می تواند یک جایگزین مناسب برای قندهای تصفیه شده باشد. این گیاه همیار لاغری است، فشار خون را کاهش می دهد، با دیابت و قند خون بالا مقابله می کند.

مشخصات فنی گیاه استویا

استویا (Stevia Rebaudiana Bertoni) گیاهی بوته ای از تیره Asteraceae است که ارتفاع آن به یک متر نیز می رسد. استویا ،گیاهی علفی و حساس به سرما ست. گیاه دارای برگهای کوچک است که به صورت متناوب روی ساقه قرار گرفته اند. بهترین دمای رشد این گیاه ۳۰-۱۵ درجه سانتیگراد است. با کوتاه شدن روز و سرد شدن هوا شرایط گلدهی فراهم می شود. گلها کوچک، سفید و در قسمت میانی بنفش کمرنگ اند که به صورت خوشه ای روی ساقه ظاهر می شوند. این گیاه خود ناسازگار است و گرده افشانی گلها توسط باد و حشرات انجام می گیرد. گرده گلهای آن می تواند بسیار آلرژی زا باشد. دانه آن یک فندقه کوچک سبک و کرکدار است که توسط باد جا به جا می شود. ازدیاد گیاه در طبیعت عمدتآ از طریق بذر صورت می گیرد.

استویا یک گیاه روز کوتاه است و معمولآمانند یک زراعت یک ساله کشت می شود. بذر گیاه در شرایط گلخانه ای کشت و نشا ها پس از ۶ تا ۷ هفته، به مزرعه انتقال داده می شوند. ارتفاع آن در شرایط مطلوب رشد به ۱۰۰ سانتی متر می رسد. زمان گلدهی بستگی به رقم پس از ۱۰۴-۵۴ روز از تاریخ کشت است. در موطن اصلی استویا دمای روز و شب بین ۴۳-۲۱ درجه سانتی گراد و بارندگی تا ۱۳۷۵ میلی متر در سال است.گیاه در پایان فصل، پیش از به گل رفتن، یکجا برداشت می شود.
بذر استویا به دلیل عدم تلقیح در صد پوکی زیاد دارد. اما بذر مرغوب استویا جوانه زنی خوبی دارد. هزینه تولید گیاه از بذر ارزان تر از خریداری نشای آن است . علاوه بر این، نشای گیاه استویا حمل و نقل را به خوبی تحمل نمی کند از این رو توصیه می شود تولید گیاهان در محل پیش بینی و از کشت بذر آغاز شود. زمان لازم برای تولید نشا از بذر در ۸-۷ هفته است و کشت گیاهچه ها در شرایط مزرعه در ماه اردیبهشت – خرداد انجام می شود.تولید قند در طول روز باید در تابستان انجام و معمولا برداشت در ماه مهر اجرا می شود. در کشت گلخانه ای می توان دوره رشد را با افزایش طول روز طولانی تر کرد.
ترکیبات

برگ های این گیاه یک نوع رزین آروماتیک تولید می کنند که مقوی دستگاه گوارشی انسان است. به طور کلی این گیاه دارای ۱۲/۰ تا ۱۶/۰ درصد روغن های ضروری است که حدود ۴۳/۰ درصد آن درگل آذین تجمع می یابد. شیرینی در استویا مربوط به حضور دی ترپن گلیکوزاید انت کائورن است که در آب محلول بوده و ۳۰۰ بار شیرین تر از شکر معمولی (سوکروز) هستند. گلیکوزایدها ترکیباتی ارگانیک هستند که از یک بخش گلیکونی (شیرین) و یک بخش غیر گلیکونی تشکیل شده اند. گلیکول ممکن است از رامنوز، فروکتوز، گلوکز، زایلوز، آرابینوز و غیره تشکیل شده باشد. قسمتهای غیر گلیکونی نیز ممکن است شامل استرول تانین، کاروتنوئید و غیره باشد. برگهای استویا دارای تجمع مخلوطی از حداقل ۸ گلیکوزاید مختلف است که از استویول تتراسایکلیک دی ترپن مشتق شده اند. استویوزاید به عنوان فراوانترین ترکیب شیرینکننده، ۵ تا ۱۰ درصد وزن برگ خشک را شامل می شود. ریبودیوزاید A (2 تا ۴ درصد برگ خشک)، ریبودیوزاید B، C (1 تا ۲ درصد)، ریبودیوزاید D و E (4/0تا ۷/۰ درصد برگ خشک) و همچنین دالکوزاید A و استویولبیوزاید نیز در این گیاه وجود دارند. قدرت شیرینکنندگی آن ها به ترتیب در مقایسه با شکر، ۲۵۰ تا ۳۰۰، ۳۵۰ تا ۴۵۰، ۳۰۰ تا ۳۵۰، ۵۰ تا ۱۲۰، ۲۰۰ تا ۳۰۰، ۲۵۰ تا ۳۰۰، ۵۰ تا ۱۲۰ و ۱۰۰ تا ۱۲۵ برابر است. استویا همچنین دارای پروتئین، فیبر، کربوهیدرات، فسفر، آهن، کلسیم، پتاسیم، سدیم، منیزیم، روی، ویتامین A و C است.

این ترکیبات شیرین از میان فرایندهای گوارشی بدون تجزیه شیمیایی عبور می کند و به همین دلیل برای کسانی که نیاز به کنترل قند خون دارند مفید است. تحقیقات روی بیوسنتز، سمیت زدایی، متابولیسم و مفهوم تغذیه ای استویا این نتیجه را در پی داشت که اکثر آزمایش های سمیت انجام شده روی استویوزاید منفی است و استفاده از استویوزاید تصفیه شده به عنوان یک افزودنی غذایی برتر از دیدگاه سلامتی عمومی رایج شد. در نتیجه استویا و استویوزاید را می توان به عنوان یک شیرین کننده سالم استفاده کرد
چگونگی کاشت بذر گیاه استویا

۱٫بذر گیاه استویا را شش هفته قبل از آخرین سرما در خانه بکارید یا در صورتی که منطقه شما سرد نیست می توانید در هر زمان بذر را بکارید.
۲٫برای هر بذر استویا یک گلدان ۸ سانتی متری تهیه کنید و آن را با یک خاک شل پر کنید، می توانید گلدان را با قسمت های مساوی پیت ماس و پرلیت پر کنید و آن ها را با هم مخلوط نمایید. گلدان باید دارای سوراخ زهکشی باشد. قبل از کاشت بذر، خاک را مرطوب کنید و اجازه دهید آب اضافی از گلدان خارج شود.
۳٫بذر گیاه استویا را در سطح خاک قرار داده و آن را روی خاک کمی فشار دهید به صورتی که به خاک بچسبد، سپس لایه بسیار نازکی پرلیت روی بذر بریزید به گونه ای که در اثر جریان هوا جای بذر عوض نشود ولی باز هم در معرض نور قرار داشته باشد. بعد از کاشت با استفاده از آبپاش سطح خاک را مرطوب نمایید.
۴٫ گلدان را در یک پنجره جنوبی قرار دهید و دما را بین ۲۰ تا ۲۱ درجه سانتی گراد تنظیم کنید. گلدان را با یک پلاستیک روشن و تمیز بپوشانید تا رطوبت خاک حفظ شود.
۵٫برای اطمینان دو بار در روز خاک را مرطوب کنید و هرگز اجازه ندهید خاک خشک شود. به اندازه ای آب اضافه کنید که یک سانتی متر از قسمت بالایی خاک مرطوب شود و از خیس کردن خاک اجتناب نمایید. از آبپاش برای آب دادن استفاده نمایید تا جای بذر در خاک تغییر نکند.
۶٫جوانه زنی بذر استویا معمولا ۱۰ تا ۱۵ روز بعد از کاشت می باشد. قبل از کاشت نهال ها در زمین ۲ ماه صبر کنید و آن ها را بعد از این که خطر سرما به طور کامل رفع شد در زمین بکارید. در مناطق گرم که زمستان های سردی ندارند می توان نهال ها را در اواخر پاییز در زمین کاشت.
۷٫یک مکان آفتابی یا دارای سایه جزیی را برای کاشت نهال استویا انتخاب کنید. یک خاک دارای زهکشی خوب و غنی از مواد ارگانیک برای کاشت گیاه استویا فراهم نمایید. فاصله بین نهال های استویا را ۳۰ تا ۶۰ سانتی متر در نظر بگیرید
شرایط کاشت گیاه استویا

۱-حداقل دما در زمستان ۰ درجه و حداکثر۳۲ درجه در تابستان
۲-آب و هوای معتدل و گرمسیری
۳-سی تا چهل هزار نهال برای هر یک هکتار
۴-استفاده از نوار تیپ(قطره ای)برای کاشت این گیاه
۵-استفاده نکردن از سموم برای از بین بردن علف های هرز
۶-فاصله هر نهال برای کاشت ۳۰ تا ۴۰ سانت و فاصله بین مرزها ۷۰ سانت
۷-زمان آبیاری بهتر است هر روز باشد(حداقل ۱ روز حداکثر۲ روز)
۸-زمان کاشت:۱۵ اسفند تا ۲۰ فروردین
۹-استفاده از پلاسیک های مخصوص جهت جلوگیری از رشد علف های هرز
۱۰-قیمت هر عدد نهال استویا در سال ۱۳۹۴ (۵۰۰تا۷۰۰) تومان به فروش می رسید.
روشهای تکثیر گیاهچه استویا

الف ) تکثیر جنسی ( از طریق بذر)

بذر گیاچه استویا به دلیل عدم تلقیح صحیح و کامل دچار مشکل بوده و قدرت جوانه زنی بذر استویا حدود ۲۵% می باشد . با توجه به قیمت فروش این بذر در ایران که بالغ بر ۱۰۰۰ تومان برای هر بذر است . قیمت هر گیاهچه ۴۰۰۰ تومان می باشد . این روش فقط برای دانشجویان و تحقیقات مناسب می باشد .
ب ) تکثیر از طریق کشت بافت

در این روش تکثیر قسمتی از اندام گیاهچه مادری جدا شده و در آزمایشگاه در بستر های رشد و توسط هرمون های رشد انجام می پذیرد .
محاسن تکثیر از طریق کشت بافت

۱٫تکثیر گیاهچه با دارابودن تمامی خصوصیات والد به تعداد زیاد و در هر زمان می باشد .
معایب تکثیر از طریق کشت بافت

۱٫تکثیر توسط هرمون های رشد وارداتی می باشد و تحریم ها و افزایش نرخ ارز . اثر مستقیم در افزایش قیمت دارد .
۲٫به علت وابسته بودن تولید به آزمایشگاه و حساسیت بسیار شدید به نور ، گرما و شرایط آزمایشگاهی ، در صورت ایجاد اشکال در شرایط آزمایشگاهی ، برق و تاسیسات . گیاهچه ها از بین رفته و تکثیر به تاخیر می افتد .
۳٫به علت ضعیف بودن گیاهچه باید پس از تکثیر و طی شدن مراحل اولیه باید با شرایط آب و هوایی مزرعه تطبیق یابد ( آداپته شدن) گیاهچه آداپته شده دارای ساقه های نازک و شکننده می باشد .
تکثیر از طریق قلمه

در این روش تکثیر از طریق قلمه استویا می باشد . این روش بهترین و به صرفه ترین روش می باشد .
محاسن تکثیر از طریق قلمه

۱٫بعلت عدم استفاده از هرمون ها و لولزم آزمایشگاهی . تکثیر از این طریق هیچگونه رابطه ای به قیمت ارز و تحریمات اقتصادی ندارد .
۲٫بعلت عدم نیاز به کارگر های ماهر هزینه تکثیر کاهش می یابد .
۳٫بعلت اینکه گیاهچه از اول در شرایط کشت تکثیر میگردد ، نیازی به آداپته کردن وجود ندارد .
۴٫به علت اینکه بر خلاف تکثیر کشت بافتی که جوانه ها علفی هستند ، در تکثیر قلمه ای جوانه ها بصورت چوبی هستند و ریشه بسیار زیادی تولید می کنند در زمان کاشت در مزرعه تلفات بسیار ناچیز میگردد .
معایب تکثیر از طریق قلمه

از هر گیاهچه مادری فقط ۱۰ قلمه میتوان گرفت . که البته با توجه به وجود ۱۰۰۰۰ گیاهچه در مزرعه ، میتوانیم در سال اول ۱۰۰ هزار قلمه به بازار ارائه نماییم و در سال های بعد ظرفیت تولید قلمه استویا در سال ۶۰۰ هزار قلمه برآورد شده است.

خواص اجزاء درختچه استویا

ریشه استویا به صورت فیبری و در فاصله کمی از سطح زمین پخش می شود، این گیاه دارای ریشه های نرم و ضخیمی می باشد. ساقه استویا عمدتاً باریک و نیمه چوبی می باشد. ساقه های ثانویه با سرد شدن هوا خشک می شوند و در ستا بعد از نو رویش می کنند. برگ استویا ساده و کوچک و همچنین نوک تیز، کشیده، دندانه ای می باشد. و برگ این گیاه مهم ترین بخش آن است. گلهای استویا کوچک و سفید و دارای دهانه بنفش کمرنگ بوده و گرده آنها می توانند کاملاً آلرژی زا باشند. بذر استویا با داشتن آندوسپرم کوچک بسیار سبک و به همین دلیل توسط باد پراکنده شده و تکثیر استویا در طبیعت به همین طریق انجام می شود.
استویا و لاغری

برگ های استویا حاوی موادی به نام استویوزید و ربودیوزید A می باشد. این ترکیبات شیرین کننده های طبیعی هستند. برای همین هم برای لاغری بسیار مفیدند. به خاطر اینکه ترکیبات موجود در این گیاه کالری نداشته و حدود ۳۰۰ برابر شیرین تر از قند ساکاروز هستند. البته توجه داشته باشید که صرف مصرف این گیاه و یک شبه لاغری ممکن نخواهد بود. برای خوش اندامی باید یک رژیم غذایی مناسب داشته باشید و ورزش کنید.
استویا برای مقابله با دیابت

شیره ی برگ های استویا شیرین کننده ی صد در صد طبیعی است. ترکیبات موجود در این گیاه میزان گلوکز را پایین نمی آورند اما شاخص گلیسمی بسیار پایینی در حد هیچ دارند. در واقع گیاه استویا باعث بالا رفتن انسولین نمی شود. بهتر است عصاره ی استویا جایگزین قند شود. البته قبل از هر کاری اول با پزشک خود مشورت کنید.
استویا فشارخون را کاهش می دهد

برگ های استویا حاوی موادی به نام استویوزید هستند. نتایج پژوهش های متعددی که روی حیوانات آزمایشگاهی انجام شده نشان می دهد که این ترکیب می تواند باعث افزایش قطر رگ ها شود. برای همین هم خون به راحتی در رگ ها جریان می یابد. در سال ۲۰۰۳ در چین، پژوهشی روی ۱۶۸ بیماری فشار خونی انجام شد. نیمی از شرکت کننده ها روزانه ۳ عدد کپسول ۵۰۰ میلی گرمی استویوزید مصرف کردند (به مدت ۳ سال) و گروه دیگر پلاسبو یا همان دارونما دریافت کردند. بررسی ها نشان داد که فشار خون سیستولیک (عدد بزرگ تر) گروه اول از ۱۵۰ به ۱۴۰ mmHg رسیده است و فشار خون دیاستولیک شان (عدد کوچک تر) از ۹۵ به ۸۹ mmHg کاهش یافته است. اما تغییر قابل مشاهده ای در وضعیت گروه دوم که دارونما مصرف کرده بودند دیده نشد. البته توجه داشته باشید که استویوزید هنوز به عنوان دارو برای کاهش فشار خون بالا تجویز نمی شود. اما افرادی که فشار خون نرمالی دارند می توانند از آن استفاده کنند.
استویا و خداحافظی با پوسیدگی دندان ها

عصاره ی گیاه استویا حاوی ترکیبات بسیار شیرینی است که در عین حال باعث پوسیدگی دندان نمی شود. علاوه بر این استویوزید موجود در این گیاه عملکردی مشابه با فلور دارد و به طور چشمگیری از پیشرفت جرم های دندان پیشگیری می کند. برای همین این گیاه بهترین جایگزین برای قند به شمار می آید.
استویا برای مقابله با فشار خون بالا

این گیاه برای افرادی که از فشار خون بالا رنج می برند بسیار مفید است. استویوزید میزان قند خون را کاهش می دهد و حساسیت به انسولین را بالا می برد. انسولین هورمونی است که برای کنترل میزان قند خون ترشح می شود.
توصیه می شود افرادی که فشار خون بالا دارند به جای قند و غذاهایی که با شکر سفید تهیه می شود عصاره ی استویا مصرف کنند. البته توصیه می کنیم اول با پزشکتان مشورت کنید.
استویا در محصولات آرایشی بهداشتی
در بعضی از کشورها از عصاره ی استویا در ترکیبات محصولات آرایشی بهداشتی نیز استفاده می کنند. این گیاه به خمیر دندان طعم شیرینی می دهد و جلوی پوسیدگی دندان ها را نیز می گیرد.
گیاه استویا راهکاری بزرگ برای جایگزین کردن شیرینی ها

گیاه استویا یک پیشنهاد و یک راهکار بزرگ و باور نکردنی در جایگزین کردن شیرینی ها برای کسانی که روزانه به مقدار کالری مصرفی خود توجه دارند این محصول به هیچ میزان کالری ندارد و جای هیچ نگرانی برای استفاده از آن وجود ندارد.
این محصول عبارتست از:“استویول گلیکوزید” که عصاره گیاه “استویا ریبادیانا برتونی” است. این گیاه، بوته کوچکی متعلق به خانواده “ایتراسی” است، گیاهی بومی که در مرزهای برزیل و پاراگوئه می روید.
شامل هیچ مقدار کالری نمی باشد و برای صدها سال برای شیرین نمودن غذا و نوشیدنی ها در آمریکای جنوبی استفاده می شده است و در دهه های متمادی هم در آسیا مورد استفاده قرار گرفته است.
PH آن تغییر نمی کند استویا مقاوم در برابر حرارت بالا می باشد، به طوریکه در پخت و پزماهیت آن تحت هیچ شرایطی تغییر نمی کند رنگ گیاه استویا بر اثر پخت و پز تیره نمی شود.
گیاه استویا در حال حاضر به عنوان قند (شیرین کننده) شناخته شده است. آن را در نوشابه ها ونوشیدنی ها، شیرینی جات و شکلات ها، مربا، آدامس، سس ها، کچاپ و ماست می توان استفاده کرد.
گیاه استویا برخلاف شکرهای شیمیایی تولید شده که اکثراً اثرات کوتاه مدت و بلندمدت سوء ای برای سلامت انسان دارند، نه تنها یک ماده کاملا طبیعی و مفید به لحاظ عاری بودن از انرژی، کالری می باشد بلکه به جهت تاثیر مثبتش بر افزایش طعم و بهتر کردن مزه غذا شناخته شده است.