دشواری های مربوط به بهداشت مادر وکودک

دشوارى‌هاى مربوط به ‌MCH طیف گسترده‌اى دارند. در یک انتهاى طیف کشورهاى پیشرفته بر دشوارى‌هایى مانند مسائل حول زایمانی، سوء تشکیل‌شدن‌هاى مادرزادی، دشوارى‌هاى ژنتیک (زاگ‌شناختی) و برخى مسائل رفتارى توجه دارند، در سوى دیگر طیف، کشورهاى رو به پیشرفت، در درجهٔ نخست بر اینها توجه دارند: کاهش میزان ابتلا و میرایى مادر و کودک، فاصله‌گذارى بین باردارى‌ها، محدود کردن بُعد خانوار، پیشگیرى از بیمارى‌هاى واگیر، بهبود وضع تغذیه و افزایش قبول کارهاى بهداشتى توسط مردم. آنچه هم اینک دشوارى‌هاى بهداشتى مردم کشورهاى رو به پیشرفت است و بر سلامت آنها آسیب مى‌رساند حول مثلث؛ ارتقاء سوء – تغذیه، عفونت، و پیامدهایِ باروریِ بدونِ برنامه، دور مى‌زند. همراه با این دشوارى‌ها، کم‌بودن خدمات بهداشتى و دیگر خدمات اجتماعى در بخش‌هاى پهناورى از این کشورها و بدى وضعیت اقتصادى – اجتماعى است.
  • باروری بدون برنامه
  • سوء تغذیه
  • عفونت‌ها
  سوء تغذیه
سوء تغذیه هم‌چون یک کوه یخ است، در کشورهاى رو به پیشرفت بیشتر مردم در زیر خط سوء تغذیه زیست مى‌کنند. زنان باردار، زنان شیرده و کودکان در برابر اثرات سوء تغذیه آسیب‌پذیرى ویژه‌اى دارند.
عوارض نامطلوب سوء تغذیهٔ مادران به‌خوبى معلوم شده؛ و شامل: تهى شدن مادر از ذخیرهٔ غذایی، کم بودن وزن به‌هنگام تولد در نوزاد، کم‌خونی، مسمومیت دوران باردارى و خون‌ریزى پس از زایمان است. همهٔ این عوارض به افزایش ابتلا به بیمارى‌ها و میرایى منجر مى‌شود. اثرهاى سوء تغذیه در سال‌هاى شکل‌گیرى زندگى بیشتر اوقات از این هم وخیم‌تر است. پیش از این گمان مى‌رفت که سوء تغذیه بیش از همه در کودکان دبستانی، و سپس در نوجوانان دیده مى‌شود.
اینکه به این واقعیت پى برده‌اند که دورهٔ درون زهدانى زندگى از نظر تغذیه‌اى بسیار اهمیت دارد. نوزادانى که به هنگام تولد وزن کافى داشته باشند حتى در شرایط زیست‌محیطیِ بد به هنگامِ زندگی، میراییِ به‌نسبت کمترى دارند. دومین دورهٔ بحرانى کودکی، هنگام از شیر گرفتن کودک است. سوء تغذیه‌هاى سخت به‌طور معمول با از شیر گرفتن کودک همزمان هستند. در کودکانى که تغذیهٔ خوب داشته باشند آمادگى ابتلا به عفونت‌ها و سختى بیمارى به‌نحو چشم‌گیرى کمتر از کودکانى است که دچار سوء تغذیه باشند. از این‌رو ارتقاءِ تغذیه و حفاظت آن یک فعالیت اساسى مراقبت‌هاى بهداشتى مادر و کودک است.
تدابیر مربوط به بهبود وضع تغذیهٔ مادران و کودکان را مى‌توان در دو بخش کلى شامل مدخل‌هاى تغذیه‌اى مستقیم و غیرمستقیم، بیان کرد:
الف- مداخله‌هاى مستقیم – این اقدامات طیف گسترده‌اى از فعالیت‌ها را شامل مى‌شوند؛ مانند: برنامه‌هاى غذاى تکمیلی، توزیع قرص‌هاى آهن و اسید فولیک، غنى‌کردن و تقویت خوراکى‌ها، آموزش تغذیه و …
ب- اقدامات مداخله‌اى غیر مستقیم – این تدابیر هم شاخه‌هاى گسترده‌اى دارند، زیرا اینها رابطه‌ٔ مستقیمى با تغذیه ندارند و عبارتند از اقدامات مانند: مبارزه با بیماریظهاى واگیر از طریق ایمن‌سازی، بهبود وضعیت بهداشت محیط، تدارک آب آشامیدنى سالم، تنظیم خانواده، بهداشت خوراکى‌ها، آموزش و مراقبت‌هاى بهداشتى اولیه. براى شناسایى سوء تغذیه‌هاى بدون نشانهٔ بالینى مراقبت و بررسى وضعیت تغذیه روز به‌روز بیشتر اهمیت مى‌یابد، زیرا این حالات بدون نشانه هم در مادر و هم در کودک از نظر دور مى‌مانند. بهورزان در بهبود وضعیت تغذیه‌اى مادر و کودک نقش حیاتى مى‌تواند داشته باشند.
  عفونت‌ها
آلودگى درمان به عفونت‌ها در دوران باردارى مى‌تواند موجب عوارض جانبى گوناگون در جنین شود؛ مانند: تأخیر رشد جنین، کمبود وزن به‌هنگام تولد، بیمارى‌هاى جنینی، سقط و عفونت نفاسی. در کشورهاى پیشرفتهٔ صنعتى خطر ابتلاءِ مادر به عفونت در دوران باردارى به‌نسبت کم است ولى در کشورهاى توسعه نیافته مادر در معرض خطر بیشتر و قابل‌توجه است. بسیارى از زنان باردار به سیتومگالوویروس، تب‌خال ویروسى ساده یا توکسوپلاسموز مبتلا مى‌شوند و از اینها گذشته تا بیست و پنج درصد مناطق روستایى حداقل یک‌بار دچار عفونت ادرارى مى‌شوند.
تا آنجا که به کودک مربوط مى‌شود، عفونت ممکن است هنگام کار یا زایمان آغاز، و با بزرگ شدن کودک بیشتر شود. کودک ممکن است به‌علت اسهال‌هاى ضعیف‌کننده، و عفونت‌هاى تنفسى و پوستى بیمار شود و این بیمارى‌ها تا یک سومِ مجموعِ سالِ نخستِ زندگى وى را بگیرند در بعضى جاها وضعیت از این هم وخیم‌تر است زیرا بیمارى‌هاى مزمنى مانند مالاریا و سل شایع است. بروز عفونت‌هاى متعدد و مکرر مى‌تواند سوء تغذیهٔ پروتئین انرژى سخت و کم‌خونى در کودک ایجاد بنماید. در هنگام بیمارى کودک باورها، مُحرمات و سنن محلى نقش غیر مستقیم بر عفونت داشته و این نقش مى‌تواند در جوامع سنتى مهم‌تر از اثر مستقیم خود عفونت باشد.
یکى از فعالیت‌هاى عادى مراکز مراقبت بهداشت مادر و کودک، پیشگیرى و درمان عفونت‌ها در مادر و کودک است که بخش مهم و اصلى فعالیت را تشکیل مى‌دهند، اینک به‌خوبى دانسته شده است که کودکان مناطق توسعه نیافته به ایمن‌سازى در برابر شش بیمارى نیاز دارند، این شش بیمارى عبارتند از: سل، دیفتری، سیاه‌سرفه، کزاز، سرخک و بیمارى فلج کودکان.
بسیارى کشورها از برنامهٔ گستردهٔ ایمن‌سازى WHO به‌عنوان بخشى از مراقبت‌هاى روزانه‌ٔ مراکز بهداشت مادر و کودک پیروى مى‌کنند. تجویز واکسن کزاز در دوران باردارى هم افزایش یافته است. آموزش مادران دربارهٔ اقدام‌هاى پزشکى مانند مایع درمانى خوراکى در بیمارى‌هاى اسهالى و بیمارى‌هاى تب‌دار هم به‌عمل مى‌آید. افزون بر اینها آگاهى دربارهٔ بهداشت فردى و به‌کارگیرى آن، و تدابیر مناسب بهسازى به‌خصوص درون و بیرون خانه، از پیش‌نیازهاى ضرورى مبارزه با بسیارى از بیمارى‌هاى عفونى و انگلى شایع هستند.
  بارورى بدون برنامه
خطرات بهداشتى ناشى از باردارى بدون برنامه هم براى مادر و هم براى کودک به‌خوبى دانسته شده است؛ که عبارتند از:
افزایش تعداد کودکانى که به هنگام تولد کمبود وزن دارند، کم‌خونى شدید، سقط، خون‌ریزى پیش از زایمان و زیاد بودن میرائى حول زایمانى و مرگ و میر مادران به‌علل ناشى از بارداری. این خطرات از زایمان چهارم به‌بعد افزایش بیشتر و آشکارترى مى‌یابند.
چون برنامه‌هاى تنظیم خانواده تأثیر فاحشى بر سلامت مادر و کودک دارند، در چند کشور برنامه‌هاى تنظیم خانواده در فعالیت‌هاى بهداشت مادر و کودک تلفیق شده است. ایجاد انواع تازه‌اى از ‌IUD، فنون آسان‌تر و مطمئن‌تر براى پایان دادن به بارداری، و سترون‌سازى زنان، قرص‌هاى خوراکى پیشگیرى از بارداری، و مدروکسى پروژسترون استاتِ (MPA) تزریقیِ طولانى ‌اثر در مقابلهٔ مناسب براى به‌کارگیرى خدمات تنظیم خانواده سهیم بوده‌اند.
در بعضى کشورها برنامه‌هاى بهداشت خانواده حیطهٔ خود را گسترده‌اند و آموزش زندگى خانوادگى در مدارس را هم در بر مى‌گیرند. هم‌چنین نقش ماماهاى سنتى و بهورزانى که آموزش مناسب دیده باشند، براى گسترده‌تر کردن برنامه‌هاى تنظیم خانواده در جاهاى دورافتاده روز به‌روز بیشتر پذیرفته مى‌شود.